Onzekerheid is van alle tijden, maar toch lijkt de wereld nu uitzonderlijk onzeker. De onafhankelijke Europese Autoriteit voor effecten en markten (ESMA) roept daarom voor het huidige jaarrekeningseizoen op tot extra aandacht voor geopolitieke risico’s en onzekerheden. Daarbij wijst men onder meer op handelstarieven, de oorlog in Oekraïne, de onrust in het Midden-Oosten en de stijgende grondstofprijzen.
De vraag is op welke manier deze onzekerheden doorwerken in de jaarrekening. Dat is niet alleen relevant voor beursgenoteerde ondernemingen, maar raakt de financiële verslaggeving in brede zin.
Balansdatum en na‑balansdatum
De jaarrekening wordt opgesteld op basis van de situatie per balansdatum. De realiseerbare waarde van vaste activa is daarbij afhankelijk van de verwachte kasstromen uit de bedrijfsvoering. Handelstarieven kunnen bijvoorbeeld leiden tot een lagere omzetverwachting en/of hogere inkoopkosten.
Bij het opstellen van de jaarrekening kan inmiddels meer informatie beschikbaar zijn, ook over ontwikkelingen in het nieuwe jaar. Het is dan van belang te onderscheiden welke informatie betrekking heeft op de situatie per balansdatum en welke kwalificeert als gebeurtenissen na balansdatum.
3 voorbeelden van mogelijke situaties:
1
2
3
Beperkte waarde van historische data
In de praktijk zijn prognoses vaak gebaseerd op historische trends, aangevuld met inschattingen voor de toekomst. Maar naarmate de onzekerheden toenemen, vormen historische ontwikkelingen steeds minder een solide basis voor verwachtingen.
Dat zien we bijvoorbeeld bij banken die onder de International Financial Reporting Standards (IFRS) hun kredietportefeuilles moeten waarderen op basis van verwachte kredietverliezen (expected credit loss).
Aan de ene kant is het managen van kredietrisico hun corebusiness en beschikken banken over uitgebreide databestanden en modellen om dit risico te schatten. Aan de andere kant wordt erkend dat wanneer het verleden niet langer representatief is voor de toekomst, de modeluitkomsten moeten worden aangepast via post-model adjustments of overlays. Deze aanpassingen worden in tijden van onzekerheid belangrijker en relevanter, maar tegelijkertijd ook subjectiever.
Effect van onzekerheid op waarderingen
De onzekerheid over het al dan niet invoeren of blijven gelden van handelstarieven kan invloed hebben op de disconteringsvoet bij het bepalen van de bedrijfswaarde. Die disconteringsvoet moet immers niet alleen de tijdswaarde van geld weerspiegelen, maar ook het risico van de toekomstige kasstromen. Een hogere disconteringsvoet leidt tot een lagere contante waarde en dus tot een lagere realiseerbare waarde.
Latente belastingvorderingen worden doorgaans niet contant gemaakt, maar tegen nominale waarde opgenomen. Het opnemen ervan hangt echter wel af van de waarschijnlijkheid dat zij kunnen worden gerealiseerd. Dat is vaak afhankelijk van de mate waarin toekomstige winsten voldoende zeker zijn. Naarmate die verwachtingen onzekerder worden, kan dit ertoe leiden dat minder latente belastingvorderingen kunnen worden opgenomen.
Onzekerheid over continuïteit
In extreme omstandigheden kunnen onzekerheden leiden tot een materiële onzekerheid over de continuïteit van de onderneming. Voor dit aspect geldt dat ontwikkelingen in de opmaakperiode van de jaarrekening wél relevant zijn. Zolang discontinuïteit niet onontkoombaar is, moet de onzekerheid worden toegelicht op basis van de omstandigheden ten tijde van het opmaken van de jaarrekening.
Voor de periode tussen het opmaken en het vaststellen van de jaarrekening geldt dat, wanneer discontinuïteit in die tussentijd alsnog onontkoombaar wordt, de jaarrekening moet worden herzien. Dat is noodzakelijk omdat dit ook gevolgen heeft voor de waardering, die dan moet uitgaan van liquidatie.
De toekomstparagraaf
Naast de jaarrekening moeten (middel)grote ondernemingen ook een bestuursverslag opstellen (voorheen: het jaarverslag). Een van de onderdelen daarvan is wat in de praktijk de 'toekomstparagraaf' wordt genoemd. De wet spreekt van 'mededelingen omtrent de verwachte gang van zaken', waaronder de ontwikkeling van omzet en rentabiliteit.
Daarbij geldt wel het voorbehoud 'voor zover gewichtige belangen zich hiertegen niet verzetten'. Dat ziet vooral op strategische plannen die concurrentiegevoelig zijn. Een grotere onzekerheid kan er toe leiden dat er simpelweg minder nauwkeurig iets over de verwachtingen kan worden gezegd. In dat geval blijft een beschrijving over van de belangrijkste risico’s en onzekerheden voor de onderneming.
Relevantie van toekomstverwachtingen
Hoewel de jaarverslaggeving van nature terugblikt op het afgelopen boekjaar, blijven toekomstverwachtingen relevant. Die kunnen zowel invloed hebben op de waardering van balansposten als aanleiding geven tot meer kwalitatieve toelichtingen over risico’s en verwachtingen.
