Vakbond CNV voerde in april de druk op supermarkten op om personeel extra te belonen voor hun inzet tijdens de coronacrisis. ‘Anders komt dat zeker terug op de cao-tafel’, was de dreigende melding van cao-onderhandelaar Jacqueline Twerda van CNV tegen Distrifood. Ze wijst op de bonussen die massaal worden uitgedeeld in omringende landen.

De coronabonus wordt inderdaad een hekel punt in de onderhandelingen, blijkt later in het jaar. Op 17 september 2020 zijn de nieuwe cao-onderhandelingen gestart. In aanloop daarnaar heeft vakbond FNV naar eigen zeggen een enquête gehouden onder 1900 leden en niet-leden in supermarkten. De actiebereidheid van personeel is groot, zegt Mari Martens, FNV-bestuurder Handel. ‘Zo dat blijkt dat 55 procent van de invullers bereid is om op enigerlei wijze actie te voeren voor een volwassen cao, nog voordat de onderhandelingen zelfs maar van start zijn gegaan.’ Volgens de vakbond onderschrijft personeel de looneis van 5 procent extra. Het Vakcentrum reageert niet inhoudelijk op de meldingen van het FNV. 'We reageren aan tafel en niet via de media'. De bonden en de werkgevers zitten op 1 december weer rond de tafel om te onderhandelen over de nieuwe cao voor de supermarktsector. FNV loopt echter direct weg bij de gesprekken. De bond vindt dat supermarkten te weinig in het personeel investeren, terwijl de branche floreert in de coronacrisis. Niet veel later heeft FNV meer dan 10.000 handtekeningen van supermarktmedewerkers aangeboden aan het CBL. De ondertekenaars eisen een loonsverhoging en anders volgt de 'grootste protestactie ooit', dreigt de vakbond.

Coronabonussen

Op het moment in april dat Twerda haar waarschuwing afgeeft, heeft Albert Heijn zijn medewerkers een cadeaubon ter waarde van €25 toegezegd, te besteden bij AH, Bol.com, Etos of Gall & Gall. Het duurt vervolgens nog vier maanden voordat er een steviger geluid naar voren komt. Dat geluid komt van Ahold Delhaize-topman Frans Muller in de Telegraaf. 'De werknemers in Nederland met een contract krijgen een winstdeling en dat zijn stevige bedragen', zegt hij. ‘Onze werknemers hebben wereldwijd een uitzonderlijke prestatie geleverd. Zij hebben onder meer de voedselvoorziening veiliggesteld, de winkels goed bevoorraad en gezorgd voor een veilige omgeving. De bonus zal per markt verschillen. Zo geven we extra vakantiedagen en in de Verenigde Staten bijvoorbeeld twee weken ziekteverlof.’

Nog weer anderhalve maand later tuimelt de markt over berichtgevingen vanuit de hoofdkantoren. Deen had blijkbaar in mei al besloten een bonus uit te keren aan zijn medewerkers vanwege de inzet van het personeel in de coronamaanden. Deen neemt naar eigen zeggen medio september zelf maar het initiatief, omdat een collectieve regeling uitblijft. 'We hebben al in mei besloten om een coronabonus te gaan uitkeren’, aldus Fons Deen namen de familie. ‘We hebben daarmee gewacht om te kijken of er vanuit VGL of andere organen een collectieve regeling kwam. Het is nu september en dan kunnen wij wel wachten tot december, maar dan ligt er nog niets. Onze medewerkers verdienen die duidelijkheid vandaar dat wij nu naar buiten treden.’

Een week later leggen medewerkers van het Albert Heijn-distributiecentrum in Pijnacker tijdelijk hun werk neer. Zij deden dit om hun onvrede te uiten over het uitblijven van een coronabonus door Albert Heijn. ‘De onderneming draait gigantische cijfers en de medewerkers worden afgescheept met een cadeaukaart te besteden binnen de eigen organisatie', aldus de organisatie van de staking. Het duurt weer ongeveer een week voordat AH erop reageert. Albert Heijn geeft zijn medewerkers in december een coronabonus van 15 procent berekend over één periodeloon (vier weken). Daarnaast geeft AH versneld een groter voorschot op de winstuitkering over 2020, namelijk al 70 procent in 2020. De coronabonus van Jumbo bestaat uit een combi van spaarpunten, boodschappencheque en kortingen gedurende 2021. Zelfstandige supermarktondernemers zeggen zelf te willen beslissen. ‘Ik wilde dat ik het kon geven aan mijn mensen.’

Hoogvliet laat begin oktober weten in april al 'een passende bonus' te hebben verstrekt aan zijn personeel. De supermarktketen treedt echter niet in detail. Bronnen binnen Hoogvliet hebben het over €2 extra per gewerkt uur in de drie drukste coronaweken voor medewerkers die per uur worden betaald en €5 voor personeel met vast salaris. Zij zien de coronabonus als compensatie nu de supermarktketen geen winstdeling uitkeert.

In eerste instantie was de markt niet overtuigd van een extra winstdeling rondom corona. Vakcentrum-directeur Patricia Hoogstraaten zegt in het voorjaar 2020 dat de situatie in Nederland niet te vergelijken is met het buitenland, waar dan al veel coronabonussen worden uitgekeerd. ‘Wij zitten hier met een zeer fatsoenlijke cao. Het grootste deel van de medewerkers heeft twee weken geleden nog een eenmalige uitkering van 1,6 procent gehad. Dus dat is appels met peren vergelijken. De melk in Kroatië heeft ook een andere prijs dan de melk in België of in Nederland. Het zijn andere systemen die je niet één op één kunt doortrekken…’

Om tot een nieuwe cao voor supermarktpersoneel te komen, zitten in principe de grote supermarktketens, het Vakcentrum en vakbonden FNV en CNV om tafel. De onderhandelingen gaan nogal eens moeizaam. Het gaat om ongeveer 300.000 medewerkers, dus de belangen van alle partijen zijn groot. Niet altijd zitten aan het eind van de rit nog steeds alle partijen aan de onderhandelingstafel.

De meest recente cao is na ongeveer driekwartjaar tot stand gekomen. In januari 2020 bereiken de supermarkten een akkoord met vakbond CNV over een cao met een looptijd van 1 april 2019 tot 30 juni 2020. De andere vakbond, FNV, was op dat moment al gestopt met discussiëren. De afspraken komen te staan in twee aparte cao’s, één voor grote supermarktketens en de andere voor zelfstandige ondernemers in de levensmiddelenhandel.

De afspraken in het kort:

• Lonen gaan met 2,5 procent omhoog per 31 december;
• Eenmalige uitkering van 1,6 procent over het loon aan alle medewerkers in maart;
• Inkortmogelijkheden van de oproeptermijn in de Wet Arbeidsmarkt in Balans (WAB);
• Aangepaste definitie voor hulpkrachten voor meer flexibiliteit voor werkgevers;
• Bij een volgende cao worden afspraken gemaakt over (zondag)toeslag, zelfroosteren en pensioenregelingen.

Eerder was het juist CNV die een cao-bod onacceptabel vond. ‘Driekwart van onze leden ziet het cao-bod van de werkgevers niet zitten, blijkt uit een ledenraadpleging’, aldus CNV-onderhandelaar Jacqueline Twerda in juli 2019. ‘Het is simpelweg te laag.’ De onderhandelingen waren toen drie maanden bezig. Hoeveel leden CNV heeft die in de supermarkt werken, is niet bekend. FNV vertegenwoordigt de belangen van ten minste 882 supermarktmedewerkers, blijkt uit een nieuwsbericht over een enquête onder personeel.

Winkel versus distributiecentrum en online

Binnen sommige supermarktketens worden ten minste twee cao’s gehanteerd. Dit is omdat het werk in de winkel aanzienlijk anders is dan het werk van magazijnmedewerkers en van de mensen die ervoor zorgen dat boodschappen thuis worden bezorgd. Een speler in de branche die dat verschil nog eens haarfijn duidelijk moest maken, is Picnic. Keer op keer verdedigde de websuper zichzelf, onder meer tegenover de rechtbank. De rechtszaak was aangespannen door vakbond FNV, omdat zij het niet eens waren met de arbeidsomstandigheden en de hoogte van de beloning voor Picnic-medewerkers. Inmiddels heeft de websuper een eigen cao ontwikkeld, samen met vakbond De Unie. Het personeel is daarmee in april 2020 akkoord gegaan.

Bij belangrijke gesprekken praten vakbonden namens de medewerkers. Daarbuiten maken zij soms tijd voor acties om misstanden aan te kaarten. Een aantal recente voorbeelden:

• Picnic-medewerkers hebben samen met vakbond FNV actiegevoerd na 'onterechte ontslagen' bij de websuper. ‘Sinds FNV actief is bij Picnic merken we steeds vaker dat medewerkers die zich inzetten voor de FNV op straat worden gezet.’ Zij zijn ‘om slappe redenen’ ontslagen, meent de bond.
• De directie van Lidl Nederland heeft een kaart met daarop ruim 500 handtekeningen van medewerkers ontvangen. Ze stellen dat de werkdruk bij de discounter te hoog is. ‘We hebben de handtekeningen binnen één week opgehaald, dit leeft breed.’
• FNV heeft samen met zo’n 50 medewerkers een actie gehouden voor het hoofdkantoor van Picnic. Het is de bond en de actievoerders een doorn in het oog dat 90 procent van de 3000 medewerkers van Picnic uitzendkrachten zijn. ‘Als Picnic-medewerker weet je nooit of je je vaste lasten kunt betalen of de volgende maand nog wel werk hebt. Wij willen gewoon een eerlijke baan’, aldus een anonieme medewerker.

Ook zonder vakbond weten supermarktmedewerkers hun mannetje te staan. Zo regende het in september 2019 klachten over supermarkten naar aanleiding van een verhaal van drie AH-teamleiders in het Algemeen Dagblad. Volgens de regionale krant ‘ontplofte’ de mailbak na publicatie en op Facebook stroomden in korte tijd zo’n 300 reacties binnen. Volgens de teamleiders en hun volgers maken supermarkten zich schuldig aan verkeerde uitbetalingen en leeftijdsdiscriminatie.

Koeriers van Picnic klagen in de zomer van 2019 over de arbeidsomstandigheden en de mankementen aan hun bezorgwagens. Zij schrijven ongelukken toe aan haperende bezorgauto’s en strakke bezorgtijden. Dat schrijft het Algemeen Dagblad na gesprekken met meerdere anoniem gebleven bezorgers. Spiegels zouden loshangen, wagens kantelen makkelijk, parkeersensoren zijn kapot en de koeriers krijgen hoofdpijn zodra de verwarming aangaat.

Ook zijn er klachten over het navigatiesysteem, kapotte steekwagens, lage beloning en wisselend maandsalaris. Picnic-oprichter Michiel Muller reageert snel op de klachtenregen door te zeggen dat er nieuwe bezorgwagens bijkomen, spiegels beter worden vastgezet en er een nieuwe leverancier komt voor de steekwagens.

Bij problemen die zich iets hoger in de organisatie voordoen is dreigen met een rechtsgang een goede optie om de discussie kracht bij te zetten. Zo heeft de centrale ondernemersraad (COR) van Ahold Delhaize een kort geding aangespannen over het gebruik van privé-telefoons voor werkzaken. Ahold Delhaize is volgens zijn COR ‘te kort door de bocht’ geweest met het kiezen voor een dergelijke oplossing. Ron Lance, voorzitter van de raad: ‘De twofactor-authenticatie voor de ziekteverzuimtool was een vereiste vanuit de AVG-wet en was voor nu alleen zo ‘oplosbaar’, en dat was voor ons te kort door de bocht.’ Het kort geding heeft uiteindelijk niet plaatsgevonden, zeggen beide partijen. Ook anderhalfjaar later, als de COR weer met een gang naar de rechter dreigt, lossen de partijen het in gesprek met elkaar op.

Ontslag verzekeren of aanvechten

In sommige gevallen lijkt ook voor ander supermarktpersoneel alleen de gang naar de rechter nog uitkomst te bieden. Bijvoorbeeld bij gedwongen ontslagen. Ook supermarkten zelf grijpen naar deze maatregel. Zo kunnen zij 'ontbindingsverzoeken' indienen. Dit zijn verzoeken aan de kantonrechter om de arbeidsovereenkomst met een werknemer te ontbinden, vanwege bijvoorbeeld disfunctioneren of een verstoorde arbeidsverhouding.

Nu vertoont 2019 een 'vrij unieke situatie', blijkt uit de jaarlijkse rechtspraakanalyse van BVD advocaten. In dat jaar zijn alle ontbindingsverzoeken vanuit de supermarktbranche toegewezen. In 2018 werd nog 40 procent van die verzoeken afgewezen.

Lees ook: Weinig succes medewerker in rechtszaal

Er was bijvoorbeeld goed nieuws voor Albert Heijn, in mei 2019. Een teamleider die tegen de marktleider in hoger beroep ging trok uiteindelijk aan het kortste eind. De man verloor zijn baan omdat hij zeven flessen Dreft-afwasmiddel, zonder te betalen, had meegenomen uit een AH-winkel. Totale waarde €24,43. Albert Heijn ontdekte de diefstal dankzij camerabeelden. Ook werd uit de beelden duidelijk dat de man sjoemelde bij het afrekenen van warmhoudplaatjes. De supermarkt ontsloeg de teamleider op staande voet. Hij wilde vervolgens of zijn baan terug of een ontslagvergoeding van €62.000, plus achterstallig salaris. Het Haagse gerechtshof stelde recent AH in het gelijk, zo wist RTL Z te achterhalen.

Coop betaalt €10.000 aan ontslagen supermarktmanager

Wel moest in 2019 gemiddeld een flink hogere vergoeding betaald worden, blijkt uit dezelfde rechtspraakanalyse van BVD advocaten. Coop, bijvoorbeeld, heeft een vergoeding van bijna €10.000 moeten betalen aan een supermarktmanager die ontslagen is vanwege het sjoemelen met de urenregistratie. Volgens de rechter maakte de supermarktketen een fout in de ontslagprocedure. De ontslagen man had daarom recht op een vergoeding van drie maanden salaris ter hoogte van €9.913,95.

'Zeldzaam hard oordeel Jumbo/Smulweb'

Opvallend is het oordeel van de rechter over de handelswijze van Jumbo rond het ontslag van een manager van Smulweb. Deze is volgens arbeidsrechtadvocaat Dico Bogerd van BVD advocaten zeldzaam hard. 'Dit gebeurt zelden, slechts in heel kwalijke gevallen van onrechtmatig handelen of misbruik van procesrecht.’ De situatie? Jumbo moet van de kantonrechter aan een voormalig manager van dochter Smulweb meer dan €40.000 betalen. De ex-medewerker verloor zijn baan door de reorganisatie op het hoofdkantoor van Jumbo. Zijn functie zou vanaf juni komen te vervallen. Jumbo bood een vertrekregeling aan en hij werd ook vrijgesteld van werkzaamheden. Toen Jumbo er echter achter kwam dat de man in de tussentijd bezig was met een overstap naar concurrent Foodned, werd hij op staande voet ontslagen. Hierdoor kon de voormalig werknemer niet meer rekenen op vertrekpremies en verloor hij het recht op een eventuele WW-uitkering. De rechter zei daarop dat de man in zijn recht staat dat hij in de maanden dat hij was vrijgesteld van werkzaamheden op zoek ging naar nieuw werk. Ook is er volgens de kantonrechter te weinig bewijs dat hij in die periode of eerder al werkte voor Foodned.